Наурыз көже қалай дайындалады

Наурыз көже қалай дайындалады

Наурыз көже: тарихы, дәстүрлері және дайындаудың құпиялары

Жыл сайын 22 наурызда қазақ халқы ең көне әрі сүйікті мерекелерінің бірі — Наурыз мейрамын тойлайды. Бұл күн — табиғаттың қысқы ұйқыдан оянатын, адамдардың жаңарған дүниені қуаныш пен үміт сезімімен қарсы алатын көктем теңелу күні. Мерекелік дастархандағы орталық орынды ерекше тағам — Наурыз көже алады. Онсыз бірде-бір Наурыз өткізілмейді: бұл сусын-сорпа молшылықтың, денсаулықтың және бірліктің белгісі болып табылады.

Наурыз көже дегеніміз не және ол неліктен ерекше

Наурыз көже — жай ғана тамақ емес. Бұл тереңде тамыр жайған ежелгі ғұрыптық тағам. Аңызға сәйкес, Наурыз күні көжені татқан адам бүкіл жыл бойы сау да бақытты болады. Сондықтан да үй иелері оны мол мөлшерде дайындап, тек туыстарын ғана емес, көршілерін, қонақтарын, жолаушыларын да сыйлайды. Көжеңді неғұрлым көп адам татса, басталған жыл соғұрлым берекелі де жомарт болады деп есептеледі.

Тағамның басты ерекшелігі — жеті міндетті ингредиент. Жеті саны қазақ мәдениетінде қасиетті саналады: ол өмірдің толықтығын, аптаның жеті күнін және жеті аспанды бейнелейді. Әрбір компонент өз мағынасын береді: ет — күш-қуат, сүт тағамы — молшылық, дән — жердің құнарлылығы, құрт — ата-бабалардың даналығы мен тәжірибесі.

Наурыз көженің дәстүрлі құрамы

Қазақстанның әр өңірінде рецепт біршама өзгешеленгенімен, классикалық құрам мыналарды қамтиды:

• Айран немесе қатық — тағамның қышқыл сүт негізі, өзіне тән дәм мен жеңіл қышқылдық береді. Көже су немесе сорпада емес, дәл айранда пісіріледі.
• Қой еті немесе сиыр еті — піскен ет ұсақ кесіледі. Мереке күні көктем мен жаңарудың нышаны ретінде жас қой еті қолданылады.
• Бидай — құнарлылықтың негізгі рәміздерінің бірі. Дән алдын ала суға салынып, жұмсарғанша ұзақ қайнатылады.
• Тары — тағамға нәзіктік пен қоректілік дарытады.
• Күріш — көжені қоюлатып, дәмін байытады.
• Құрт — дәстүрлі қазақтың кептірілген ірімшігі. Оны ерітеді немесе ұсақтап салады, тұздылық пен кептірілген сүттің хош иісін береді.
• Тұз — дәміне қарай, дәм балансын аяқтайды.

Дайындау үдерісі

Наурыз көжені дайындау алдын ала басталады. Бидайды кешке суға салып қояды — ісінсін де тезірек піссін. Таңертең оны баяу отта шамамен бір сағат толық жұмсарғанша қайнатады.

Күріш пен тарыны бөлек қайнатады. Еті тұзды суда пісіріліп, шығарылады да кесіледі. Еттің қалған сорпасын дәм байытуға қосуға болады.

Барлық компоненттер дайын болғанда, үлкен қазанда немесе кастрюльде айранды аздап сумен сұйылтып қыздырады. Қайнатпау өте маңызды: айранды баяу отта үнемі араластыра отырып жылытады. Қатты қыздырғанда сүт ақуызы ұйып кетеді де, тағам тиісті консистенциясынан айрылады.

Жылы айранға барлық піскен дәндерді, ет кесектерін және ұсақталған құртты қосады. Қоспаны абайлап араластырып, дәміне қарай тұздайды да, ең баяу отта тағы 10-15 минут жылыта береді.

Дайын көже жылы, біркелкі, жағымды қышқыл сүт хош иісімен және жеңіл тұздылық дәмімен болуы тиіс.

Беру және дәстүрлер

Наурыз көжені үлкен пияладарға — кесеге құяды. Дәстүр бойынша тағамды жомарт мөлшерде, аямай береді. Алдымен отбасының үлкендерін сыйлайды — бұл ата-бабаларды құрметтеу мен ардақтаудың белгісі. Содан кейін барлық қатысушылар бірге дәм татады, бата береді, бір-біріне денсаулық, бақыт пен молшылық тілейді.

Ауылдарда да, қалаларда да Наурыз күні көшеге ортақ дастархан жайылады — келген кез келген адам келіп, көже татып кете алады. Бұл қазақтың қонақжайлылығының — мейірімділіктің — ең таза көрінісі.

Наурыз көже — тамақтан да артық нәрсе. Бұл ұрпақтарды байланыстыратын тірі жіп, тамырыңды және табиғатқа деген ізгі қарымды еске салатын мұра. Осы тағамды дайындай отырып, сіз ұлы халықтың ғасырлық дәстүріне қол жеткізесіз.

Наурыз мейрамы құтты болсын! Үйіңіз жылу мен молшылыққа толы болсын!

Орысша мақала — Как готовится Наурыз коже